लडाख चे पाहुणे - दर्वीमुख पक्षी

हिवाळ्यातील अद्भुत प्रवास: लडाख ते वीर

दरवर्षी हिवाळा सुरू होताच निसर्ग एक अनोखे दृश्य सादर करतो. हिमाच्छादित प्रदेशातून हजारो किलोमीटरचा प्रवास करत दर्वीमुख (Northern Shoveler) हे सुंदर स्थलांतरित पक्षी भारतातील उबदार भागांकडे येतात. या प्रवासात महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील वीर धरण हे त्यांचे एक महत्त्वाचे थांबे बनते. भोळी (ता. खंडाळा ) गावाजवळील किनाऱ्यावर फेरफटका मारला असता या पाहुण्यांचे सहज दर्शन होते. वीर धरणावर दरवर्षी थंडीच्या दिवसात तिबेट लडाख येतुन स्थलांतर करून शेकडो पट्टकदंब पक्षी येतात . हे पक्षी रंगाने तपकिरी , डोके व मानेच्या दोन्ही बाजू पांढऱ्या असतात. पिवळी चोच व मानेवरील दोन मोठे आडवे काळे पट्टे यामुळे तो सहज ओळखू येतो .त्याला पट्ट्याचा हंस असेही म्हटले जाते. या पट्टकादंबा बरोबरच चक्रवाक (ब्राम्हणी बदक) हा पक्षी देखील स्थलांतर करून या भागात येतो . हे तांबूस रंगाचे व पंखाला काळ्या रंगाचे असतात.

दर्वीमुख पक्षी म्हणजे कोण?
दर्वीमुख हा बदकांच्या (Duck) कुटुंबातील एक स्थलांतरित पक्षी आहे. याची ओळख म्हणजे त्याची चमच्यासारखी रुंद चोच, ज्यामुळे त्याला ‘शोव्हलर’ असे नाव मिळाले आहे. नर दर्वीमुखाचा हिरवट डोकेभाग, पांढरा छातीभाग आणि तपकिरी पंख अतिशय आकर्षक दिसतात, तर मादी साध्या तपकिरी रंगाची असते.

लडाखहून महाराष्ट्राकडे प्रवास
लडाख आणि मध्य आशियातील अतिथंड प्रदेशात हिवाळ्यात तापमान खूपच खाली जाते. पाणी गोठू लागल्याने अन्नाची टंचाई निर्माण होते. अशा वेळी दर्वीमुख पक्षी हजारो किलोमीटरचे स्थलांतर करत भारताच्या मध्य आणि दक्षिण भागात येतात. वीर धरण हे शांत पाणी, मुबलक अन्न आणि सुरक्षित वातावरण यामुळे त्यांच्यासाठी आदर्श ठिकाण ठरते.

वीर धरण – पक्षीनिरीक्षकांचे स्वर्ग
पुण्यापासून सुमारे १०० किमी अंतरावर असलेले वीर धरण हिवाळ्यात स्थलांतरित पक्ष्यांनी गजबजून जाते. दर्वीमुखांसोबतच येथे पेंटेड स्टॉर्क, गॉडविट, टील, फ्लेमिंगो (कधीकधी) असे अनेक पक्षी पाहायला मिळतात. पहाटे किंवा संध्याकाळच्या वेळी धरणाच्या काठावर पक्ष्यांचे थवे पाहणे हा अविस्मरणीय अनुभव असतो.

---

पक्षीप्रेमी आणि प्रवाशांसाठी खास टिप्स

• भेट देण्याचा उत्तम काळ: नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी
• साहित्य: दुर्बीण, कॅमेरा, शांत रंगाचे कपडे
• वर्तन: पक्ष्यांना त्रास होणार नाही याची काळजी घ्या
• स्वच्छता: परिसर स्वच्छ ठेवा, प्लास्टिक टाळा

दर्वीमुख पक्ष्यांचा हा दीर्घ प्रवास निसर्गाच्या संतुलनाचे प्रतीक आहे. मात्र जलप्रदूषण, मानवी हस्तक्षेप आणि अधिवास नष्ट होणे यामुळे त्यांच्या अस्तित्वावर धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे अशा ठिकाणांचे संरक्षण करणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.
लडाखपासून वीर धरणापर्यंतचा दर्वीमुख पक्ष्यांचा प्रवास हा निसर्गातील शिस्त, सौंदर्य आणि चिकाटी यांचा उत्तम नमुना आहे. तुम्ही जर पक्षीनिरीक्षक, निसर्गप्रेमी किंवा प्रवासी असाल, तर हिवाळ्यात वीर धरणाला नक्की भेट द्या—निसर्गाशी एकरूप होण्याचा हा अनुभव नक्कीच अविस्मरणीय ठरेल.

" सवाई सर्जाचं चांगभलं !!! "